वर्णविज्ञानको परिचयः
वर्णहरूको वैज्ञािकन अध्यायन गर्ने भाषाविज्ञानको शाखालाई वर्ण विज्ञान भनिन्छ । यसमा भाषाका ध्वनि वा वर्णहरूको वैज्ञानिक अध्ययन, विश्लेषण र वर्गीकरण गरिन्छ। यसले मानिसको मुखबाट निस्कने ध्वनिहरूको उत्पादन, सञ्चार र ग्रहण प्रक्रियाको अध्ययन गर्छ।यो अङ्ग्रेजीको phonology को रूपान्तरित रूप हो ।कुनै पनि भाषाको वर्णहरूको निर्धारण र वर्णानुक्रमको अध्ययन यसले गर्दछ । भाषामा प्रयोग भएका ध्वनिहरू कति मिल्दा जुल्दा छन्, ती एउटै वर्गमा समाहित हुन सक्छन् वा सक्दैनन् भनेर विशिष्टिकृत गर्ने कार्य वर्णविज्ञानमा हरने गर्दछ । भाषाका खास क्रममा आउने ती ध्वनिले कस्तो अर्थलाई सङ्केत गर्दछ रअर्थगत भेद देखाउँदछ त्यसको पनि अध्ययन गर्ने कार्य वर्ण विज्ञानले गर्दछ ।
ध्वनि विज्ञान र वर्ण विज्ञानः
नेपाली भाषामा निम्न वर्णको प्रयोग भएको पाइन्छ ।
क) स्वरवर्ण
नेपालीमा लेख्य परम्परामा निम्न तेह्र प्रकारका स्वरवर्ण छन् - अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः ।
उच्चारणका हिसाबले नेपाली स्वरवर्ण जम्मा ६ प्रकारका मात्रै छन् – अ, आ, इ, उ, ए, ओ
नेपाली स्वर वर्णलाई उच्चारण गर्दा हुने उच्चारण अवयवको भूमिका अनुसार निम्नलिखित तरिकाले वर्गीकरण गरिएको पाइन्छः
· मांसपेशीको आधारमाः
दृढ स्वर इ आ उ,
शिथिल स्वर ए अ ओ
· जिब्रोको सक्रिय भागः
अग्र इ ए,
केन्द्रीय आ
पश्च उ ओ अ
· जिब्रोको उचाइः
उच्च उ इ,
उच्च-मध्य ए ओ,
निम्न-मध्य अ
निम्न आ
· ओठको अवस्थाः गोलित उ ओ र अगोलित अ आ इ ए)
